AI Act 2026 a freelancerzy – czy Twoja firma łamie prawo?

Źródło: Gabrielle Henderson na Unsplash

Spis treści

• Niewidzialne ryzyko – AI Act wchodzi w życie
• Co to jest AI Act i kogo dotyczy w 2026 roku
• Jeden szczegół, który może kosztować Cię krocie
• Jak prawidłowo ułożyć współpracę z freelancerem używającym AI
• Praktyczna checklista dla przedsiębiorcy
• FAQ

---

Niewidzialne ryzyko – AI Act wchodzi w życie

Wyobraź sobie sytuację: zlecasz grafik komputerowy freelancerowi, który tworzy dla Ciebie materiały marketingowe. Nie pytasz, jakimi narzędziami pracuje – w końcu to jego sprawa, prawda? Tymczasem okazuje się, że używa zaawansowanego systemu sztucznej inteligencji do generowania treści, które trafiają do Twoich klientów. I nagle Twoja firma – nie freelancer, ale właśnie Ty – staje się podmiotem naruszającym przepisy unijnego rozporządzenia o sztucznej inteligencji, czyli AI Act.

Brzmi abstrakcyjnie? W 2026 roku to jak najbardziej realna sytuacja, z którą muszą się zmierzyć tysiące polskich przedsiębiorców. AI Act, który zaczął być stosowany etapami od 2024 roku, w 2026 roku obejmuje swoim pełnym zakresem coraz więcej kategorii systemów AI i coraz więcej podmiotów w łańcuchu dostaw. Co gorsza – wiele firm nie ma pojęcia, że łamie prawo, bo problem tkwi nie w ich własnych narzędziach, lecz w narzędziach ich podwykonawców.

Ten artykuł powstał po to, żebyś nie był jedną z tych firm. Jeśli współpracujesz z freelancerami, podwykonawcami lub agencjami, które mogą korzystać z rozwiązań opartych na AI – czytaj dalej.

Co to jest AI Act i kogo dotyczy w 2026 roku

AI Act (oficjalnie: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689) to pierwsza na świecie kompleksowa ustawa regulująca stosowanie sztucznej inteligencji. Unia Europejska podzieliła systemy AI na cztery kategorie ryzyka: niedopuszczalne, wysokie, ograniczone i minimalne. Każda kategoria wiąże się z innymi obowiązkami – im wyższe ryzyko, tym bardziej rygorystyczne wymagania.

W 2026 roku w pełni weszły w życie przepisy dotyczące systemów AI wysokiego ryzyka. To właśnie ten obszar najczęściej zaskakuje małe i średnie firmy, które nie zdają sobie sprawy, że korzystają – pośrednio – z takich systemów.

Kto jest dostawcą, a kto użytkownikiem systemu AI?

AI Act rozróżnia dwie kluczowe role:

• Dostawca (provider) – podmiot, który tworzy lub wprowadza system AI na rynek. Może to być firma technologiczna albo freelancer, który buduje własne narzędzie AI i oferuje je klientom.
• Użytkownik (deployer) – podmiot, który używa systemu AI w kontekście zawodowym lub handlowym. I tu zaczyna się problem dla przedsiębiorców.

Jeśli Twoja firma korzysta z wyników pracy narzędzia AI – nawet jeśli to narzędzie obsługuje freelancer – możesz zostać uznany za użytkownika systemu AI w rozumieniu przepisów. A użytkownik ma konkretne obowiązki: m.in. zapewnienie, że system spełnia wymogi rozporządzenia, przechowywanie logów, informowanie klientów o stosowaniu AI w określonych sytuacjach.

Jakie systemy uznawane są za wysokiego ryzyka?

Lista jest dłuższa, niż się spodziewasz. Do systemów AI wysokiego ryzyka należą m.in.:

• systemy rekrutacyjne i HR (oceniające kandydatów, analizujące CV),
• systemy oceniające zdolność kredytową lub wiarygodność finansową,
• narzędzia używane w edukacji do oceniania uczniów lub studentów,
• systemy zarządzania infrastrukturą krytyczną,
• narzędzia AI stosowane w opiece zdrowotnej.

Jeśli freelancer, którego zatrudniasz do rekrutacji pracowników lub analizy danych klientów, używa któregoś z tych narzędzi – jesteś w obszarze ryzyka.

Jeden szczegół, który może kosztować Cię krocie

O co konkretnie chodzi z tym „jednym szczegółem”? W praktyce chodzi o brak odpowiednich zapisów w umowie z freelancerem lub podwykonawcą. To właśnie ten drobny, pozornie administracyjny element może przesądzić o tym, czy Twoja firma łamie AI Act, czy jest z nim zgodna.

Brak klauzuli AI w umowie – cicha bomba zegarowa

Standardowe umowy o dzieło czy umowy zlecenia, które polskie firmy zawierają z freelancerami, najczęściej w ogóle nie poruszają kwestii narzędzi, jakimi posługuje się wykonawca. To zrozumiałe – jeszcze kilka lat temu nikt o tym nie myślał. Dziś jednak taka luka może być podstawą do wszczęcia postępowania przez organ nadzorczy.

Dlaczego? Bo AI Act nakłada na użytkowników systemów AI wysokiego ryzyka obowiązek m.in.:

1. Weryfikacji, czy system AI spełnia wymogi rozporządzenia Nie możesz po prostu powiedzieć „nie wiedziałem, że freelancer używał AI”. Jeśli efekty jego pracy trafiają do Twoich procesów biznesowych lub do Twoich klientów, masz obowiązek sprawdzić, jakich narzędzi używa.

2. Zapewnienia przejrzystości wobec klientów końcowych Jeśli treści, decyzje lub rekomendacje powstały z udziałem systemu AI – w wielu przypadkach musisz o tym poinformować odbiorcę. Brak takiej informacji to naruszenie przepisów.

3. Przechowywania dokumentacji Użytkownicy systemów AI wysokiego ryzyka muszą przechowywać logi i dokumentację przez określony czas. Jeśli tego nie robisz, bo w ogóle nie wiesz, że masz z takim systemem do czynienia – masz problem.

Przykład z życia: agencja marketingowa i chatbot rekrutacyjny

Firma X prowadzi e-commerce z branży modowej. Zleca agencji zewnętrznej obsługę rekrutacji na stanowisko specjalisty ds. obsługi klienta. Agencja – bez wiedzy firmy X – używa narzędzia AI do wstępnej selekcji CV i oceny kandydatów. Wyniki tej selekcji trafiają do firmy X w postaci „raportu z rekomendacjami”. Firma X podejmuje decyzje kadrowe na tej podstawie.

W świetle AI Act firma X jest użytkownikiem systemu AI wysokiego ryzyka (systemy HR do oceny kandydatów są wprost wymienione w przepisach). Nie ma odpowiedniej klauzuli w umowie z agencją, nie ma dokumentacji, nie informuje kandydatów o stosowaniu AI. Trzy naruszenia – i to nie z winy firmy X w tradycyjnym rozumieniu, ale formalnie odpowiada właśnie ona jako deployer.

Kara? AI Act przewiduje sankcje sięgające nawet 15 milionów euro lub 3% rocznego globalnego obrotu – w zależności od tego, która kwota jest wyższa. Dla małych firm to kwoty, które mogą dosłownie wymazać przedsiębiorstwo z rynku.

Jak prawidłowo ułożyć współpracę z freelancerem używającym AI

Dobra wiadomość jest taka, że ryzyko da się skutecznie ograniczyć. Wystarczy kilka konkretnych działań, które nie wymagają armii prawników ani wielomiesięcznych wdrożeń.

Klauzula AI w umowie – co powinna zawierać

Każda umowa z freelancerem lub podwykonawcą, której efekty trafiają do Twoich procesów lub klientów, powinna zawierać postanowienie dotyczące stosowania sztucznej inteligencji. Taka klauzula powinna regulować co najmniej:

• Obowiązek informowania – freelancer zobowiązuje się poinformować zleceniodawcę, jeśli do realizacji zlecenia używa narzędzi AI, ze wskazaniem konkretnych systemów.
• Gwarancję zgodności – wykonawca oświadcza, że stosowane przez niego narzędzia AI spełniają wymogi AI Act lub że nie są systemami wysokiego ryzyka.
• Dostęp do dokumentacji – na żądanie zleceniodawcy wykonawca udostępni dokumentację dotyczącą stosowanych narzędzi AI.
• Zakaz stosowania zakazanych systemów AI – wprost wyłącza możliwość korzystania z narzędzi sklasyfikowanych jako niedopuszczalne w AI Act.
• Odpowiedzialność za naruszenia – wskazanie, kto ponosi odpowiedzialność, jeśli stosowanie AI przez wykonawcę narazi zleceniodawcę na sankcje.

Jak weryfikować freelancera – praktyczne pytania

Zanim podpiszesz umowę, warto po prostu zapytać. Oto konkretne pytania, które warto zadać freelancerowi przed rozpoczęciem współpracy:

• Czy do realizacji tego zlecenia używasz narzędzi opartych na sztucznej inteligencji?
• Jeśli tak – jakich konkretnie? (ChatGPT, Midjourney, narzędzie rekrutacyjne, itp.)
• Czy te narzędzia są stosowane do podejmowania decyzji wpływających na osoby trzecie (np. kandydatów, klientów)?
• Czy masz dokumentację dotyczącą zgodności tych narzędzi z przepisami?

Niekoniecznie musisz zostać ekspertem od AI Act – wystarczy, że zadasz właściwe pytania i zapiszesz odpowiedzi. To buduje Twoją dokumentację.

Kiedy warto zasięgnąć pomocy prawnika lub doradcy

Jeśli Twoja firma działa w branżach, w których AI high-risk jest szczególnie powszechne – HR, finanse, zdrowie, edukacja, infrastruktura – warto rozważyć konsultację z prawnikiem specjalizującym się w prawie nowych technologii lub audyt compliance AI. W 2026 roku na rynku jest już wielu specjalistów w tej dziedzinie, a koszty takiej konsultacji są wielokrotnie niższe niż potencjalne kary.

Praktyczna checklista dla przedsiębiorcy

Poniżej znajdziesz listę działań, które warto wdrożyć jak najszybciej, jeśli współpracujesz z freelancerami lub podwykonawcami:

✅ Przejrzyj aktualne umowy z freelancerami – sprawdź, czy zawierają jakiekolwiek postanowienia dotyczące narzędzi AI. Jeśli nie – rozważ aneksy.

✅ Zidentyfikuj procesy, w których trafiają do Ciebie efekty pracy zewnętrznych wykonawców – rekrutacja, tworzenie treści, analiza danych, obsługa klienta, badania rynku.

✅ Zapytaj aktywnych freelancerów o narzędzia AI – nawet jeśli nie możesz zmienić umów od razu, zacznij od audytu stanu faktycznego.

✅ Sprawdź, czy w Twoich procesach biznesowych AI podejmuje lub wspiera decyzje wpływające na ludzi – to kluczowy sygnał, że możesz mieć do czynienia z systemem wysokiego ryzyka.

✅ Ustal wewnętrzną politykę dotyczącą AI – nawet krótki dokument opisujący, kto w firmie może korzystać z narzędzi AI, do jakich celów i na jakich zasadach, to ważny krok.

✅ Archiwizuj dokumentację – przechowuj informacje o tym, jakie narzędzia AI były stosowane w kluczowych procesach i kiedy.

✅ Śledź aktualizacje przepisów – AI Act jest aktem żywym, Komisja Europejska regularnie aktualizuje listy systemów wysokiego ryzyka i wytyczne.